شناخت ناسخ و منسوخ | ناصرون
قالب وردپرس پوسته وردپرس قالب فروشگاهی وردپس

شناخت ناسخ و منسوخ

شناخت ناسخ و منسوخ
شناخت ناسخ و منسوخ

شناخت ناسخ و منسوخ

از همان عهد نخست اسلام، شناختن ناسخ و منسوخ قرآن در ميان مسلمانان اهميت ويژه‌اي داشت. چرا كه اين آگاهي از مقدمات لازم براي فهم كتاب خدا و استنباط و دريافت معارف معارف و احكام اسلامي است. چنان‌كه حضرت علي(ع) به قاضي ابو يحيي فرمود: آيا ناسخ و منسوخ را مي‌شناسي و در مقام تفسير كتاب الهي هستي؟ گفت: خدا بهتر مي‌داند، امام فرمود: هلكت و اهلكت.«۱»

همين طور امام صادق(ع) به برخي متفقّهان كوفه فرمود: با چه معياري بر كرسي افتا و اظهار نظر در امر دين نشسته‌اي؟

بم تفتيهم؟ اَتعرف كتاب الله حق معرفته، و تعرف الناسخ من المنسوخ؟«۲» نيز در احتجاج با متصوفان فرمود:

ألكم علمٌ بناسخ القرآن و منسوخه؟… و كونو في طلب ناسخ القرآن من منسوخه و محكمه من متشابه و ما احلّ الله فيه ممّا حرَّم، اقرب لكم من الله، و ابعد لكم من الجهل…«۳»

همان طور كه ملاحظه گرديد دلايل مسأله ناسخ و منسوخ نقلي است و جز بيانات اهل بيت كه مقبول فريقين است، عمومات آيات نيز دال بر آن است؛ همانند:

مَا نَنسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِّنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّهَ عَلَىَ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ«۴»؛ وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَّكَانَ آيَةٍ وَاللّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُواْ إِنَّمَا أَنتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ«۵»

كلمه نسخ در لغت به معناي از بين بردن، تبديل و جايگزين نمودن، نقل و انتقال، استنساخ و نسخه برداري آمده است.«۶» واژه‌ي مذكور به همين مفهوم لغوي در قرآن كريم كاربرد يافته:

وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رَّسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ … .«۷»

مقصود از نسخ در اصطلاح، رفع و برداشتن يك حكم است كه بر حسب ظاهر اقتضاي استمرار و دوام داشته است و جايگزين كردن به حكم، به گونه‌اي كه اجتماع آن دو حكم با هم ممكن نباشد؛ خواه تنافي ميان آن دو حكم، ذاتي باشد و يا به خاطر دليل خارجي«۸». به عبارت ديگر نسخي كه به خدا نسبت داده مي‌شود، چيزي است كه به حسب نگرش ظاهري ما نسخ شمرده مي‌شود. قانون مورد نسخ از نظر علم الهي از همان آغاز موقت و محدود بوده، ليكن مصالحي ايجاب مي‌كرده است كه خداوند پايان زماني آن حكم را تا اعلام حكم بعدي پنهان دارد. از اين روي حقيقت نسخ از ناحيه‌ي خداوند تأخير در بيان زمان پايان يك حكم و قانون است كه به خاطر حكمت هايي صورت مي گيرد و نه پيدايي رأي جديد. چرا كه تبدّل رأي در ذات خدا محال است. همان طور كه بدا آشكار امور تكويني نيز به معناي ظهور يك امري است كه در علم الهي موجود؛ ليكن بر مردم پنهان بوده، سپس معلوم گرديده است.

اين است مفهوم يَمْحُو اللّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ«۹». خداوند همان‌گونه كه پيش از آفرينش، اختيار‌دار است، پس از آفرينش نيز مريد و مختار مطلق است.

با توجه به تعريف ياد شده روشن گرديد كه نسخ، قطع استمرار حكم سابق است. در حالي كه تخصيص، محدود كردن و منحصر نمودن حكم عام به بعض افراد و رفع حكم از ساير افراد و اخراج آنان از شمول حكم است. تفكيك اين دو از همديگر امري خطير و موجب پرهيز از خلطي است كه براي برخي رخ داده و بسياري از مصاديق تخصيص را تحت عنوان نسخ ذكر نموده‌اند، و از همين‌رو در تعداد آيات منسوخ اختلاف بسيار گسترده‌اي پديد آمده است.«۱۰»

از سوي ديگر اگر قانون و تشريعي از همان آغاز محدود به زمان معيني معرفي شده باشد، رفع اين حكم پس از انقضاي مدت آن نسخ محسوب نمي گردد. همان گونه كه برداشتن حكم در موارد ضرر، حرج و اظطرار و يا مصالح و ضرورتهاي موقت. ديگر نيز نسخ شمرده نمي‌شود؛ زيرا همه‌ي اين موارد از قبيل تبديل تبديل موضوع است و نه رفع حكم.

پي‌نوشت‌هاـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱. الأتقان/ نوع ۴.

۲. تفسير صافي/ج۱/مقدمه‌ي دوم.

۳. وسائل الشيعه/ج۱۸/ص۱۳۵.

۴. بقره/ ۱۰۶.

۵. نحل/۱۰۱.

۶. لسان العرب/ج۳/ص۶۱.

۷. حج/۵۲.

۸. رجوع كنيد به : البيان/ ص۳۰۷/تلخيص التمهيد/ج۱/ص۴۱۲.

۹. رعد/۳۹.

۱۰. رجوع كنيد به: البيان/ص۳۰۸.

منبع نوشته:كتاب علوم قرآن/ محمد باقر سعيدي روشن/انتشارات آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره)

مطالب مرتبط

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *